و معدوم شوند تا گام آخر كه علت وصول به مقصد است تحقق يابد پس هيچ يك از گام‌ها علت نمىباشند و از اجزاى علت‌اند فلاسفه گفته‌اند در تحقق هر موجودى مادى چهار علت بايد تحقق يابد ، علت مادى ، صورى ، فاعلى ، غائى مثلا علت مادى خانه مواد ساختمانى است و علت فاعلى آن بنّا و كارگر و علت صورى آن آن شكل مهندسى آن مىباشد و علت غائى انگيزه‌اى است كه شخص را وادار به ساخت آن كرده است . « 1 » پس هر موجودى در عالم وجود مستند به چهار علت است فاعل آن ، مادهء آن ، غايت آن و شكل و صورت آن اعم از صورت جسميّه و يا نوعيه . تقسيمات علل و احكام آن علل يا بسيطاند و يا مركب . علت‌ها يا بالذات علت‌اند و يا بالعرض ، علت‌ها يا علل اوليه و قريبه‌اند و يا علل بعيده ، علت‌ها يا عام‌اند و يا خاص ، علت‌ها يا كلىاند يا جزيى ، علت‌ها بالقوه‌اند و بالفعل و علل اربعه موجودات ، هر يك داراى اين چند حالت مىباشند . در علل مركبه وضع بدين منوال است كه مجموع اجزاى مركب بر روى هم وجود وحدانى پيدا كرده و يك علت تامّه مىشوند يعنى تمام اجزا ، يك حالت وحدانى به وجود مىآورند كه آن علت تامه است . از جمله احكام علت اين است كه يك علت واحد بسيط نمىتواند علت صدور دو معلول باشد از همان جهت و دو معلول هم نتوانند از يك جهت واحد منسوب به يك علت باشند و يك معلول واحد شخص هم نتواند از لحاظ وحدت شخصى مستند به دو علت باشد . ملا صدرا مسأله علل و معلول را از اهم مباحث امور عامه مىداند ازين‌رو بحث را گسترده‌تر كرده و انواع و اقسام علل مركبه و بسيطه و غيره را شرح داده است و طبق معمول مسأله وجود و مراتب آن را مطرح كرده است وى در باب فاعليت نفس براى صدور اشياء و عليت آن بحث دقيقى كرده است كه حاصل سخن او اين است كه نفس آدمى در اثر نيروى الهى كه دارد مىتواند منشأ حدوث اشيايى شود در بدن و در خارج بدن و گويد نيروى محركه‌اى در انسان هست كه منشأ افاعيل متضّاده است كه مىتواند منشأ ضدين باشد و بنابراين نفس آدمى مىتواند علت ايجاد متضادات باشد . ملا صدرا اين بحث را عنوان كرده است كه معلولات آيا از علل خود ضعيف‌تراند و گويد بداهت حكم مىكند كه بگوييم علت‌هاى قوىتر از معلولات خودند و ابن‌سينا در اين باب تفصيل قايل شده است و گفته است كه معلولى كه به ذات و طبيعت خود محتاج به علت است ضعيف‌تر از علت است و معلولاتى كه در هويت و به شخص خود محتاج به علت‌اند مانند اين‌كه نارى علت براى نارى ديگر باشد در اين شق علت لازم نيست كه قوىتر از معلول باشد . « 2 » ملا صدرا در شواهد الربوبيه بحث علل و معلول را دقيق‌تر بررسى كرده و گويد : اشراق چهارم : در علت و معلول وجود منقسم مىگردد به علت و معلول علت موجودى است كه از وجود او ، وجود چيزى ديگرى حاصل مىشود و با انعدام او

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 1 ، ص 126 . ( 2 ) همان ، ص 168 .